Typ przywiązania a kształtowanie się tożsamości

Czym jest tożsamość?

  • to wizja jaką człowiek posiada o sobie, jest to stałe Ja jednostki, wewnętrzne, subiektywne odbieranie siebie jako jednostki
  • na pojęcie tożsamości można spojrzeć w kontekście dwóch najważniejszych dla człowieka relacji: stosunek do siebie samego i do innych ludzi, do kultury i tradycji
  • wskazuje na typ związku jaki łączy podmiot z nim samym (z własną psychofizyczną i moralną kondycją) oraz z innymi ludźmi
  • związek ten opiera się na mniej lub bardziej świadomych postawach wobec wyróżnionych wartości, których nosicielem jest zarówno sam podmiot, jak i inni ludzie, kultura
  •  tożsamość społeczna – uświadomienie sobie wspólnych właściwości z grupą, w której jednostka żyje, poczucie przynależności do grupy i dostrzeżenie odrębności grupy
  •  tożsamość osobista – dostrzeżenie tego, co różni jednostkę od innych, powstawanie sądów na temat własnej osoby

Jak badano typy przywiązania?

Mary Ainsworth stworzyła procedurę badawczą pozwalającą ocenić typ przywiązania w sytuacji eksperymentalnej, którą nazwała „niecodzienną sytuacją”. Autorka interesowała się sposobem traktowania przez niemowlę matki jako bezpiecznej bazy do podejmowania eksploracji otoczenia. Była to dwudziesto minutowa obserwacja małego dziecka, polegająca na rejestracji jego reakcji na dwukrotne rozstanie z opiekunem i jego powrót. Eksperyment pokazał, że dzieci można podzielić w aspekcie przywiązania na dzieci z poczuciem bezpieczeństwa oraz dzieci bez poczucia bezpieczeństwaunikające i ambiwalentne. Typ przywiązania wpływa na poczucie własnej wartości, skuteczności i autonomii, które lezą u podstaw prawidłowego funkcjonowania społecznego.

Przywiązanie dziecka pojawia się około 6 miesiąca życia. Dziecko przewiduje zachowania opiekuna i dostosowuje swoje działania, aby zapewnić sobie obecność preferowanej osoby, aktywnie utrzymuje z nią bliskość za pomocą rozwijających się sprawności motorycznych i komunikacyjnych, traktuje je jako „bezpieczną bazę” dla eksploracji otoczenia. W toku rozwoju zachowania przywiązaniowe zmieniają się z sygnałów „chodź do mnie” na zachowania „poszukiwanie bliskości”.

Wyróżniono następujące typy przywiązania:

  1. Bezpieczne przywiązanie
  2. Lękowo – unikające
  3. Lękowo – ambiwalentne
  4. Zdezorganizowane

Wzór przywiązania bezpiecznego:

Jeśli matka jest bezpieczną bazą dla dziecka, dziecko z łatwością podejmuje eksplorację otoczenia. Kiedy mama wychodzi, intensywność zabawy słabnie, a dziecko wygląda na niezadowolone. Daje się pocieszyć podczas jej nieobecności. Gdy mama powraca niemowlę wita się z nią radośnie, pozostaje w pobliżu, a następnie ponownie podejmuje eksplorację.

  •  matka jako osoba responsywna, dostępna, przewidywalna
  • dziecko pewne siebie, towarzyskie, odważne
  •  około 60-70% niemowląt demonstruje ten wzorzec przywiązania.

Wzór lękowo-unikający:

Niemowlęta prezentują się jako niezależne i nie wracają do matki podczas eksploracji. Kiedy mama wychodzi, nie wykazują oznak niezadowolenia. Kiedy mama wraca, szukają jej bliskości, jednak unikają kontaktu, jeśli weźmie je na ręce.

  •  matka jest nieresponywna, niedostępna
  •  dziecko pozornie unikające kontaktu
  •  ten wzorzec jest obecny w przybliżeniu  u 20% niemowląt.

Wzór lękowo-ambiwalentny:

Niemowlę „klei się” do mamy i jest nią zaabsorbowane, niewiele eksplorując. Wydaje się niezadowolone, gdy mama odchodzi, kiedy jednak wraca, dziecko wykazuje ambiwalencję, jednocześnie chcąc być blisko matki i odpychając ją.

  •  matka nieprzewidywalna
  •  dziecko z silnym lękiem, przywieraniem i atakami złości
  •  wzorzec ten spotykany jest mniej więcej u 10% dzieci

Wzór zdezorganizowany:

Opisuje podgrupę dzieci, których zachowanie nie dawało się przyporządkować jakiemukolwiek spójnemu wzorcowi.

  •  matka wysyłająca podwójne komunikaty
  •  dziecko z silnym lękiem, bez spójnego wzorca przywiązania i nietypowymi zachowaniami
  •  około 10-15% niemowląt pasuje do tego opisu.

Jakie mogą być konsekwencje przywiązania bezpiecznego i pozabezpiecznego?

Dzieci z bezpiecznym przywiązaniem w wieku młodzieńczym:

  •  posiadają więcej umiejętności społecznych
  •  są przyjacielsko nastawione do innych
  •  często w grupie przyjmują role przywódcze
  •  prezentują wyższe poczucie własnej wartości

Dzieci z przywiązaniem pozabezpiecznym (zwłaszcza ze strukturą unikania):

  •  prezentują mniejsze umiejętności społeczne
  •  nawiązują słabsze przyjaźnie
  •  szybciej rozpoczynają życie seksualne
  •  podejmują niebezpieczne przygody

Pozbawienie małego dziecka opieki może stać się źródłem nieodwracalnych zaburzeń w rozwoju psychofizycznym. Wzorce więzi emocjonalnych są częścią składową naszej osobowości, wpływają na najważniejsze obszary życia uczuciowego. Typ przywiązania determinuje dalszy rozwój psychiczny dziecka, wpływa na poczucie własnej wartości, autonomii w wieku dorosłym oraz warunkuje sposób przeżywania stresu. Doświadczenie bezpiecznych więzi lub ich brak ma wysoką wartość prognostyczną dla późniejszego rozwoju społecznego dziecka, jego obrazu siebie, samooceny, kompetencji społecznych jak i rozwoju zdolności poznawczych. Przywiązanie stanowi podstawę, dla procesu rozwoju, która ulega transformacji przez późniejsze doświadczenia dziecka. Im dłużej oddziałują na dziecko niekorzystne wpływy środowiskowe, tym zmiana jest trudniejsza, lecz nie jest wykluczona. Kumulacja niekorzystnych czynników ma większe znaczenie niż czynnik pojedynczy, a ryzyko psychopatologii rośnie wraz z długością ich trwania.

Aneta Orlińska – psycholog kliniczny

Mozaika – psychoterapia, diagnoza, rozwój

Bibliografia:

Psychologia kliniczna tom 1 i 2 – Helena Sęk

Psychologia rozwoju człowieka – Helen Bee

Psychiatria Sedno – Janusz Rybakowski, Filip Rybakowski

Psychiatria dzieci i młodzieży – Irena Namysłowska

Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci – Tomasz Wolańczyk, Jadwiga Komender