Teoria rozwoju psychospołecznego według Eriksona

Erik H. Erikson był teoretykiem psychoanalitycznym, który między innymi przyczynił się do zgłębienia wiedzy na temat badań nad rozwojem człowieka. Erikson uważał, że rozwój wynika z intereakcji pomiędzy wewnętrznymi instynktami a zewnętrznymi kulturowymi i społecznymi wymaganiami, stąd nie psychoseksualne jak u Freuda, lecz psychospołeczne stadia rozwoju. W myśl teorii Eriksona rozwój trwa przez całe życie, ponieważ zarówno u dziecka, a potem u osoby dorosłej rozwija się poczucie tożsamości. Aby wykształcić stabilną i kompletną tożsamość, człowiek musi w czasie swego życia pomyślnie rozwiązać osiem „kryzysów” czy „dylematów” trwających od okresu niemowlęctwa aż do starości. Kryzys rozumiany jest przez autora jako konieczność wypracowania nowych form przystosowania się do środowiska i realizacji potrzeb. Nie ma dokładnych ram czasowych stadiów, ponieważ u różnych osób może się to nieco różnić. Na każdym etapie swojego życia człowiek napotyka na pewnego rodzaju wyzwanie, nad którymi musi się pochylić i dążyć do ich rozwiązania. Jeżeli dany etap nie zostanie pomyślnie rozwiązany może powrócić w przyszłości w formie różnego rodzaju trudności w funkcjonowaniu.

Stadia rozwoju wg Eriksona:

Przybliżony wiek Rozwijana cecha ego Potencjalna zyskana siła
0-1 Podstawowa ufność a nieufność NADZIEJA
2-3 Autonomia a wstyd i zwątpienie WOLA
4-5 Inicjatywa a poczucie winy ZDECYDOWANIE
6-12 Pracowitość a poczucie niższości KOMPETENCJA
13-18 Tożsamość a niepewność roli WIERNOŚĆ
19-25 Intymność a izolacja MIŁOŚĆ
26-65 Kreatywność a zainteresowanie sobą i stagnacja OPIEKUŃCZOŚĆ
65 i więcej Integralność ego a rozpacz MĄDROŚĆ

Każdy dylemat jest narzucony rozwijającemu się człowiekowi przez zmiany jakie następują  w wymaganiach społecznych. Na każdym etapie człowiek doświadcza przeciwności, np. w pierwszym etapie pojawia się dylemat pomiędzy ufnością a jej brakiem. Zadaniem jednostki na tym etapie rozwojowym jest znalezienie optymalnego napięcia pomiędzy przeciwnościami, czego skutkiem jest wypracowanie nowej właściwości ego. Prawidłowe rozwiązanie każdego z dylematów prowadzi do uzyskania siły, wzbogacenia się o szczególne cnoty, tak jak w fazie pierwszej, cnotą czy wartością prawidłowego rozwiązania kryzysu jest uzyskanie siły którą jest nadzieja.

I. Podstawowa ufność a nieufność

Noworodek jest całkowicie zależny od swoich opiekunów. By zrodziła się ufność, rodzic powinien darzyć dziecko miłością, przewidywać jego potrzeby, towarzyszyć mu. Zadania do wykonania na tym etapie to ufność w matkę czy innego opiekuna i we własne możliwości sprawcze. Jest to kluczowy element wczesnego bezpiecznego przywiązania.

II. Autonomia a wstyd i zwątpienie

Na tym etapie dziecko staje się bardziej samodzielne, uczy się coraz bardziej panować nad swoim ciałem. Nowe umiejętności psychoruchowe dają możliwość dokonywania wyboru, jest to też etap treningu czystości. Dziecko rozwija w sobie poczucie kontroli, sprawstwa związanej z odpowiedzialnością za samodzielnie wykonywane czynności. W ten sposób dziecko uzyskuje poczucie autonomii w danym obszarze funkcjonowania. Jeśli jest nieodpowiednio traktowane, krytykowane, może nabawić się wstydu.

III. Inicjatywa a poczucie winy

Dziecko coraz bardziej przejawia inicjatywę w działaniu. Jest pewniejsze siebie, chce eksplorować świat, rozwija zdolność samoobserwacji. Na tym etapie może pojawiać się konflikt z rodzicami, w związku z wzrastającą u dziecka samodzielnością i chęcią decydowania o sobie, co w konsekwencji może skutkować dezaprobatą dorosłych i wzbudzać poczucie winy u dziecka.

IV. Pracowitość a poczucie niższości

Jest to etap przyswajania podstawowych kulturowych norm i umiejętności. Dodatkowo jest to moment podjęcia nauki w szkole, młody człowiek nabywa umiejętności szkolnych, z czego czerpie przyjemność, dodatkowo ćwiczy cierpliwość i wytrwałość. Niepowodzenia doświadczane na tym etapie wiążą się z utratą roli w grupie, co wywołuje poczucie niższości i trudność w identyfikowaniu się z grupą rówieśniczą. Przebieg rozwoju w tej fazie wpływa na stosunek do pracy i ludzi w późniejszym okresie życia.

V. Tożsamość a niepewność roli

Jest to moment w którym człowiek dookreśla siebie samego, to kim jest czy kim chce być. W tym etapie rozwojowym dochodzi do zmian związanych z pokwitaniem, dokonuje się wyboru pracy, osiąga dorosłą tożsamość seksualną i poszukuje nowych wartości. Kształtuje się poczucie tożsamości, określenie tego kim się jest we własnych oczach jaki i w oczach innych ludzi. Ważne jest otrzymanie wsparcia społecznego i zachęta do odkrywania siebie, co będzie skutkować rozwiniętą samoświadomością, poczuciem niezależności i kontroli. Nierozwiązanie tego konfliktu przyczyni się do bycia niepewnym swojej tożsamości i tego co chciało by się w przyszłości robić.

VI. Intymność a izolacja

Człowiek nawiązuje intymne dojrzałe stosunki, wykraczające poza miłość młodzieńczą. W tym okresie wielu ludzi zakłada rodzinę. Rodzi się dylemat i obawa przed związkiem i utratą swojego ja. Lęk ten może prowadzić do izolacji, osamotnienia, unikania związków wymagających intymności.

VII. Kreatywność a zainteresowanie sobą i stagnacja

Głównym zadaniem okresu dorosłego jest kreatywność. Jest to moment w którym wielu ludzi wychowuje następne pokolenie. Dużą rolę odgrywa skupianie się na osiągnięciach zawodowych, rodzinnych. Porzuca się zainteresowanie sobą na rzecz innych.

VIII. Intymność ego a rozpacz

W tym okresie integruje się poprzednie etapy i godzi z tożsamością. Akceptuje się siebie. Jeśli człowiek nie jest wstanie zaakceptować swojego życia, nie jest wstanie pogodzić się z faktem przemijalności, wówczas rodzi się rozpacz i lęk przed śmiercią.

Aneta Orlińska
psycholog kliniczny
Mozaika – psychoterapia, diagnoza, rozwój

Bibliografia:

Helen Bee, Psychologia rozwoju człowieka. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka